با تطبیق نظریه اسکاچپل در مورد انقلاب اسلامی ایران ، مشخص می شود که برخی از اصول نظریه وی با واقعیات انقلاب ایران در تعارض آشکار است .

اول: جامعه ایران  قبل و هنگام وقوع انقلاب یک جامعه کشاورزی نبوده زیرا کشاورزی اهمیت خود را از دست داده بود و شیوه تولید از اواسط قرن بیستم بیشت تر بر مبنای اصول سرمایه داری بود .

دوم : آنکه دولت ایران از جانب دولت های قوی تر و سرمایه داری جهانی ، آن قدر تحت فشار نبود که مجبور به اغاز سریع فرایند نوسازی و مدرنیزاسیون باشد ، ارتش ایران در هیچ فعالیت نظامی درگیر نبود و بنابراین از شکست نظامی تجربه ای نداشت در عین حال ف ارتش در هیچ گونه فعالیت نظامی که بتواند قدرت آن را به عنواندستگاه سرکوب کاهش دهد درگیر نبود .

سوم: وضعیت روستاها و نقش دهقانان با آنچه اسکاچپل توضیح داده کاملا متفاوت بود . زیرا اصلاحات ارضی ساخت و بافت روستایی جامعه ایران را و اقتدار زمین داران کاملا تحت تاثیر قرار داده بود .

چهارم : نکته مهم اینکه انقلاب اسلامی ایران ، نظریه اسکاچپل و به صورت عام ، همه نظریات ساخت گرا را که بر غیر ارادی بودن وقوع انقلاب تاکید دارند را با چالش اساسی مواجه کرد .

و به طبع این چالش اساسی ، تحلیل اسکاچپل و به طور کلی همه نظریه پردازان ساخت گرا در خصوص نقش بسیار ناچیز عواملی مانند فرهنگ ، ایدئولوژی ، رهبری ، و به طور کلی ، نقش کارگزاران و عنصر آگاهی آن ها در شکا دهی به تحول اقلابی نیز زیر سئوال رفت .(2)

اسکاچپل پس از وقوع انقلاب اسلامی ایران مقاله ای با عنوان "حکومت تحصیل دار و اسلام شیعه در انقلاب ایران " در سال 1982 منتشر ساخت ، وی در این مقاله اعتراف کرد که انقلاب ایران ، نظریاتش را در خصوص علل انقلاب اجتماعی زیر سئوال برده است

این مقاله از یک سو مشکلات الگوی ساختاری اسکاچپل را برای تبیین انقلاب ایران نشان می دهد و از سوی دیگر ف از این حکایت دارد که با وجود تفاوت فاحش انقلاب ایران و دیدگاههای تئوریک اسکاچپل ، وی همچنان به چارچوب ساختار خود وفادار مانده .

از مقایسه آنچه که اسکاچپل در این مقاله در خصوص انقلاب ایران گفته است و دیدگاههای او در کتاب مهمش دولتها و انقلابهای اجتماعی ، که پیش از انقلاب ایران نوشته است می توان سه تغییر و تحول عمده را در دیدگاههای ساختاری او مشاهده کرد ، تغییراتی که تحت تاثیر مستقیم واقعیات انقلاب ایران ایجاد شده اند.

اول انکه ماهیت رژیم شاه و موقعیت این رژیم در جامعه ایران و نیز جایگاهش در جامعه بین المللی ، موجب شد که اسکاچپل نظریه اش را در خصوص ساختار جوامع مستعد انقلاب تصحیح کند . زیر او در کتاب خود صرفا جوامع دیوان سالار – کشاورز را زمینه ساز بروز انقلاب می دانست در حالی که در مقاله اخیر خود دولتهای تحصیل دار را نیز به جوامع دیوان سالار  کشاورز ، به عنوان رژیم هایی که در مقابل شورش های اجتماعی آسیب پذیر و مستعد انقلاب اجتماعی هستند اضافه می کند .

در واقع کوشیده است تا وقوع انقلاب ایران را که از لحاظ تئوریک در نظریه اش نمی گنجد را نیز تبیین کند .

دوم آنکه نقش اساسی طبقات متوسط شهری و نیز مراکز عمده شهری در شکل دهی به مخالفت ها علیه رژیم شاه ، او را وادار کرد تا در نظریه خود در خصوص طبقات انقلابی و مراکز اساسی شورش و انقلاب تجدید نظر کند . وی در نظریه اش ، شورش و طغیان وسیع طبقاتپایین جامعه و به ویژه روستاییان و کشاورزان را از عوامل اصلی ایجاد انقلاب معرفی کرده در حالی که پس از انقلاب اسلامی ، اعتراف می کند که در انقلاب ایران ، اجتماعات روستایی و دهقانی ، پایه به قیام مردمی را تشکیل نمی داد بلکه به جای آن مخالفت علیه شاه در مراکز عمده شهری متمرکز بود.

سوم آنکه ، انقلاب ایران اسکاچپل را مجبور می کند از موضع ساختاری و جبر گرایانه خود در خصوص وقوع انقلابات اجتماعی ، تا حدودی عقب نشینی کند و برخی تجدید نظرها را در آن انجام دهد او در کتاب خود تاکید می نماید که « انقلابها ساخته نمی شوند ، انها به وجود می آیند »(3) ولی اسکاچپل اعتراف می کند که انقلاب ایران را در چارچوب نظریه جبری او جا نمی گیرد . « اگر در واقع بتوان گفت که یک انقلاب در دنیا وجود داشته که به طور عمده و آگاهانه توسط یک نهضت اجتماعی توده ای "ساخته" شده است تا نظام پیشین را سرنگون سازد ، به طور قطع ، آن انقلاب ، انقلاب ایران علیه شاه است ... انقلاب آنها (مردم ایران) صرفا نیامده بلکه به صورت آگاهانه و منطقی ساخته شده ، علی الخصوص در مراحل اولیه آن ، یعنی سرنگون ساختن رژیم سیاسی قبل . »(4)

اعتراف اسکاچپل به ارادی بودن و آگاهانه بودن وقوع انقلاب اسلامی ایران ، او را مجبور می کند که عوامل دیگری را برای تبیین انقلاب ایران مطرح کند . این عوامل عبارتند از مولفه های چون فرهنگ ، ایدئولوژی و رهبری ، یعنی دقیقا همان عواملی که اسکاچپل و همه نظریه پردازان ساختار گرا تلاش می کنند تا با تاکید بر غیر ارادی و جبری بودن وقوع انقلابات اجتماعی ، نقش آنها را در صورت بندی و ایجاد وضعبت انقلابی ، بسیار ناچیز جلوه دهند اسکاچپل می گوید :

« این انقلاب قابل توجه ، همچنین مرا وادار می سازد تا به درک خود در قبال نقش بالقوه و محتمل سیستم های عقاید و ادراک های فرهنگی در شکل بخشیدن به کنش های سیاسی ، عمیق و وسعت بیشتری ببخشم .»

در نتیجه انقلاب ایران اسکاچپل را به سوی تفکر مجدد در مفاهیم اساسی انقلاب اجتماعی و بررسی نقش عنصر ایدئولوژی و فرهنگ در کنار عناصر ساختاری ، همانند ساخت دولت و طبقات اجتماعی و نیز فشارهای بین المللی ، سوق داد .(5)

به طور کلی اسکاچپل در بررسی انقلاب ایران ، از الگوی خویش در مورد انقلابهای اجتماعی فاصله زیادی می گیرد ، اما همچنان تلاش می کند که روش ساختار گرایانه خود را در بررسی تحولات اجتماعی حفظ کند.(6) بدین صورت که با وجود نقش اراده و آگاهی و نیز عناصری چون ایدئولوژی ، رهبری ، فرهنگ ، مذهبی در مورد انقلاب اسلامی ایران ، در ایجاد جنبش های انقلابی ، می کوشد که این عوامل را در چارچوب عوامل ساختاری خاصی قرار دهد . در واقع او معتقد است این عوامل ساختاری هنگامی می توانند موجد حرکتهای انقلابی و تنش ها و قیام های وسیع مردمی باشند که در درون چارچوب ها و ساختارهای از پیش موجود اجتماعی قرار می گیرند .

در نهایت رهیافت اسکاچپل به انقلاب ایران ، به شیوه مارکسیستها ، همچنان اقتصادی است و مهمترین علت انقلاب را نوسازی و تلاش برای مدرنیزه کردن جامعه ایران می داند :

« انقلاب ایران ، ماحصل روند نوسازی بیش از حد سریع در دهه های 60 و 70 است . مستقیما ماحصل ناهنجاری و نا آرامی در اجتماع ، یاس ، از خود بیگانگی اجتماعی ، عجز و ناتوانی فراگیر در قبال شتاب تغییرات و تحولات بود »(7)

_____________________
1-تدا اسکاچپل ، دولتها و انقلاب های اجتماعی ، ص60

2- عبدالوهاب فراتی ، رهیافت نظری بر انقلاب اسلامی ، ص 317-319

3- دولتها و انقلابهای اجتماعی ص 188

4-همان . ص 180 -190

5- جان فوران انقلاب 79-1977 ، چالشی بر تئوری اجتماعی ، ص 189

6- جان فوران ، مقاومت شکنده ، تاریخ تحولات اجتماعی ایران از سال 1500 . ص 531

7-تدا اسکاچپل ، حکومت تحصیل دار و اسلام شیعه در انقلاب ایران ص 189 – 188